‘Levensduur is gewoon waar circulariteit om draait’

Machinebouwers zijn goed op weg met het circulair maken van machines en installaties, wel vormt elektronica nog een uitdaging. Combineer je circulariteit met zuinige apparatuur en vergroening van processen, dan maximaliseer je de milieuwinst. Echter, de kosten gaan voor de baat uit en de combi van ecologie en economie moet wel in het verdienmodel passen. Strikte regelgeving op dit punt kan, net als bij de ‘Green Deal’, een gelijk speelveld creëren en het tempo van verduurzaming versnellen. Zo bleek tijdens de derde paneldiscussie ‘circulair ontwerp’ die Solids Processing organiseerde.

Aan tafel:

• Ruud Balkenende – professor Circulair Ontwerp, TU Delft
• Jan Visser – algemeen directeur Benelux, Mirec
• Berthram Mak – manager sales & marketing, Hosokawa Micron
• Rieks Reyers – salesmanager, Dinnissen
• Perry Verberne – algemeen directeur, Van Beek Schroeftransport
• Rick Soepenberg – directeur, Surplus Select

Kritieke materialen terugwinnen

Hoe recyclebaar zijn procesmachines en installaties aan het einde van hun levensduur? Prima wat betreft de staalbouw in de apparatuur. Reyers wijst er bijvoorbeeld op dat motoren al tientallen jaren voornamelijk bestaan uit staal en koper: metalen die goed terug te winnen zijn. “En dat zal nog wel even zo blijven. We hebben minimaal een leveringsplicht van 30 jaar voor onze motoren.” Voor de innovatiegedreven elektronica is dit een ander verhaal. Deze technologie wordt steeds complexer en wint aan belang. Het terugwinnen van kritieke materialen – deels schaarse metalen – en grondstoffen in de componenten is uitdagend. Het is vaak kostbaar, maar het wordt steeds noodzakelijker om minder afhankelijk te worden van monopolistische exporteurs in de toeleveringsketen. Kortom, componenten gemaakt van hoogwaardige grondstoffen, waarbij de schaarste vaak geopolitiek is bepaald, horen eigenlijk niet in de verbrandingsoven thuis.

Printplaten

Jan Visser heeft er kijk op. “Na demonteren wordt er eerst gekeken of er nog andere materialen aanzitten. Een printplaat met componenten erop vermalen we en gaat naar een kopersmelter. Dat koper win je eenvoudig terug, dat is een strategisch ‘raw material’, maar met andere, kostbare metalen lukt dat niet of in veel mindere mate.” Balkenende haakt in: “Zo’n smelter is een soort hoogoven waar alles bij elkaar komt. Daarna kunnen verschillende metalen met hydrochemische stappen teruggewonnen worden.” Visser: ”Maar dit is niet ideaal als de concentraties van bepaalde elementen te laag worden om ze rendabel terug te kunnen winnen. Daarom kijken we bij het NWO onderzoeksproject Circular Circuits of we componenten van de printplaat af kunnen gaan halen. Denk aan een printplaat met palladium waarvan de hoeveelheid net onder de grens zit, en die je apart naar de smelter stuurt.” Balkenende: “Daar moeten we naartoe, want de kwaliteit en verkrijgbaarheid van met name edelmetalen wordt steeds belangrijker. Echter, de zeldzame aarden, die bijvoorbeeld in batterijen en magneten voor elektromotoren worden gebruikt, win je dus niet terug uit zo’n kopersmelter. Daarvoor moet je de componenten van de printplaat, een composietmateriaal met een tientallen micrometers dik koperlaagje, af zien te vegen om die vervolgens apart te scheiden.”

Vaker tweedehands

Circulariteit is ook het gebruik van tweedehandsmachines. Helemaal nagekeken en opgeknapt, kunnen ze weer jaren mee, en doen ze nauwelijks onder voor een splinternieuwe installatie. De panelleden aan leverancierszijde zien nu ook een toenemende interesse bij grote internationale bedrijven in dit soort refurbished apparatuur. Soepenberg: “Het is echt niet meer zo dat alleen startups en scale-ups gebruikte machines kopen. We zien het ook steeds meer bij de multinationals voor een pilotplant of een reststroom. Die zeggen: ‘Dit draait niet 24/7. Als wij een goede gebruikte machine kopen, is het prima.’ Eerder was dat een no-go voor multinationals. Er werd niet eens over nagedacht.” Dat is echt een verandering, vindt hij. “Eerder waren er twee argumenten waarom mensen ‘gebruikt’ kochten. Het was prijs en levertijd. Of een combinatie ervan. Maar je ziet langzaamaan dat mensen duurzaamheid ook een ding beginnen te vinden. Dat werd tien jaar geleden niet genoemd. Je ziet een verschuiving.”

Mak herkent dit beeld niet. “Ik hoor dat nog niet echt, dat klanten bewust uit duurzaamheid vragen of wij ook een tweedehands machine beschikbaar hebben. Of dat we er een voor ze zouden kunnen zoeken. Dat kan natuurlijk zijn, omdat ik niet in de tweedehandsbranche zit. Ik zie wel ‘snel leverbaar’ als reden om te kiezen voor refurbishen.”

Robuust, reparabel ontwerp

Mak ziet wel dat de markt minder geneigd is goedkopere alternatieven in China te kiezen. “Ze kiezen vaker voor robuustheid. Een machine van ons gaat tientallen jaren mee, een Chinese valt na enkele jaren al uit elkaar.” Balkenende: “Waar zit dat hem in? Kun je specifieke ontwerpaspecten aanwijzen waar dat kwaliteitsverschil uit voortkomt, waardoor Chinese machines sneller defect gaan? Gebruiken ze gewoon goedkope onderdelen? Of zijn de verbindingen krap?” Mak: “Het is soms de kwaliteit staal en de dikte van de materialen. Dus robuustheid. En een op onderhoud toegerust ontwerp.” Reyers: “De kwaliteit van de las, daarin zie je ook een wereld van verschil. En daaraan zien we meteen of het inderdaad Chinese kwaliteit is.”

Problemen

Problemen met onderhoud van dit soort machines maken goedkoop tot duurkoop. Verberne: “Ik heb wel klanten gehad die zeiden dat het aantrekkelijk is om machines in China te kopen. Maar die zich – los van de kwaliteit – afvragen wie dan de reparaties komt doen en waar ze de spare parts vandaan moeten halen. De operationele kosten die dan te hoog worden, geven dan de doorslag om het dichter bij huis te zoeken.”

Betrouwbaarheid en total cost of ownership geven hier de doorslag bij de investeringsbeslissing. “Wij moeten geregeld in contracten garanderen dat de spare parts voor de machine de komende 10 jaar beschikbaar zijn”, reageert Reyers. “Binnen de B2B een must.”

Levensduur en circulariteit

Het repareerbaar maken van machines en installaties is een van de belangrijkste fundamenten onder de circulariteitsgedachte, stelt Balkenende. “Terug naar waar Berthram net over begon. Hoe ontwerp ik nu een product dat jarenlang betrouwbaar functioneert? En wat is dan het contrast met die Chinese producten? Juist: de levensduur van het apparaat. Want levensduur is gewoon waar circulariteit om draait. Het is mooi dat je uiteindelijk die materialen kan terugwinnen. Alleen, in die materialen zit maar een fractie van de prijs, van de waarde, van de functie die je eraan hebt gegeven in het product. Daarom moet je goede service bieden op de lange termijn, voor die continuïteit.” Het in huis hebben van bepaalde, cruciale onderdelen is wel een eigen verantwoordelijkheid voor de gebruiker, nuanceert Reyers. “Productspecifieke onderdelen moet je natuurlijk zelf op voorraad hebben. Daarom adviseren we rekening te houden met de levertijd van specifieke onderdelen, zodat je afhankelijk van het onderdeel een grijpvoorraad hebt.”

Meeste energie in gebruiksfase

Kortom, circulariteit valt of staat met de duurzaamheid van producten. Een machine of installatie moet sowieso lang meegaan, wil hij duurzaam zijn. Hij kan nog zo goed te recyclen zijn, maar gezien de energie die het kost om hem te ontmantelen en grondstoffen terug te winnen, kan dat bij kortlevende apparatuur nooit ‘groen’. Balkenende: “Een van de dingen waarvan bij circulariteit uitgegaan wordt, is dat je renewable energy gebruikt. Het kost namelijk heel veel energie om dingen uit elkaar te halen. En dan is er nog iets wat we tot nu toe buiten beschouwing hebben gelaten: de machine kan nog zo circulair zijn, als het productieproces zelf dat niet is, dan verwatert de milieuwinst al snel. Dat is iets wat je in een lifecycle-assessment kunt bekijken. De meeste energie gaat vaak in de gebruiksfase zitten. Het is dus én-én.” Verberne: “Herkenbaar. We hebben volledig elektrische schroefwarmtewisselaars ontwikkeld, waar je geen thermische olie meer voor nodig hebt. Duurzamer, want ze verbruiken veel minder energie, maar pas als je ze op groene stroom draait, ben je echt duurzaam bezig.”

Combi ecologie-economie

De snel gestegen energieprijzen en het voornemen in Europa om energieonafhankelijker te worden door te investeren in zonne-, wind- en kernenergie zal de prikkel om te investeren in circulaire technologie zeer waarschijnlijk stimuleren. Financiële haalbaarheid blijft daarbij wel een ding. Reyers: “Leidt de combinatie ecologie-economie tot kostenbesparingen, dan zijn klanten helemaal in de mood. Een transportlijn op zwaartekracht die bespaart, dat gaat erin met boter en suiker. Maar als die belangen van ecologie en economie uit elkaar lopen. Nou, we weten helaas allemaal waar dan de keuze op valt.”

Regelgeving

Dat zal zo blijven, zolang er geen stok achter de deur is, verwacht Balkenende: “Kijk gewoon naar de afgelopen 40, 50 jaar. Duurzaamheid is altijd via regelgeving gegaan. Het begon in de jaren ‘60, ‘70 met gif. Vervolgens kregen we de focus op energieverbruik. Nu hebben we de focus meer op materialen in zijn algemeenheid liggen. Maar het zijn altijd regels die een level playing field afdwingen. En zolang je dat niet doet, kunnen anderen de kosten verhalen op de samenleving of op hun concurrenten.”

Een gelijk speelveld voor iedereen zou het werken en produceren volgens de circulariteitsgedachte een stuk gemakkelijker maken. Daar is iedereen het wel over eens. Reyers besluit: “Neem die CO2-target. Die kunnen we leuk vinden of niet… maar iedereen heeft een heel duidelijk – lees: keihard – getal. En dan beginnen we ook in beweging te komen.”